Giữa lòng Hà Nội hôm nay, Hoàng thành Thăng Long hiện diện như một lớp ký ức sâu của kinh đô ngàn năm. Không ồn ào như phố xá bên ngoài, không phô trương bằng dáng vẻ nguyên vẹn của một cung điện còn đầy đủ, di sản này khiến người ta lặng đi bởi chính những gì còn lại: nền điện, thềm rồng, cổng thành, dấu tích khảo cổ và những tầng văn hóa nằm chồng lên nhau dưới lòng đất.

Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2010; theo UNESCO, đây là phần quan trọng và được bảo tồn tốt nhất của Hoàng thành Thăng Long xưa, được xây dựng từ thế kỷ XI dưới triều Lý và từng là trung tâm quyền lực chính trị gần như liên tục trong khoảng mười ba thế kỷ. Đến với Hoàng thành Thăng Long vì vậy không chỉ là đến thăm một di tích, mà là bước vào phần lõi lịch sử Việt Nam, nơi quyền lực, kiến trúc, khảo cổ, ký ức đô thị và vận mệnh quốc gia từng gặp nhau trên cùng một trục đất thiêng.

Điện Kính Thiên là hạt nhân quan trọng trong tổng thể ấy. Theo giới thiệu của khu di sản, đây là công trình trung tâm của hoàng cung thời Lê, được xây dựng sau khi Lê Thái Tổ tiếp tục đóng đô tại Thăng Long vào năm 1428; đến năm 1886, điện bị phá hủy, hiện chỉ còn nền điện và thềm bậc. Dù phần kiến trúc gỗ không còn, nền điện Kính Thiên vẫn gợi lên dáng vẻ của một nơi từng diễn ra những nghi lễ triều chính trọng đại, nơi vua thiết triều và quyền lực quốc gia được biểu hiện trong hình thức trang nghiêm nhất.

Thềm rồng điện Kính Thiên là một trong những dấu tích gây ấn tượng mạnh nhất. Những rồng đá thời Lê sơ được chạm khắc bằng đá xanh, uốn lượn mềm mại, vừa có vẻ uy nghi của vương quyền vừa có sự tinh xảo của nghệ thuật điêu khắc cung đình. Nhìn vào thềm rồng ấy, người ta không chỉ thấy một chi tiết kiến trúc. Người ta thấy cách một thời đại gửi quyền lực vào hình tượng, gửi trật tự vào từng bậc đá, gửi quan niệm về quốc gia vào ngôn ngữ của nghệ thuật.

"Cuộc khai quật đã góp phần làm sáng tỏ quy mô, cấu trúc nền móng của Điện Kính Thiên thời Lê — trung tâm quyền lực quan trọng bậc nhất của Hoàng thành Thăng Long."

PGS.TS Tống Trung Tín

Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam

Vì thế, Hoàng thành Thăng Long không tạo cảm giác huy hoàng theo kiểu còn nguyên vẹn tất cả. Sức nặng của nơi này đến từ sự vắng mặt cũng nhiều như sự hiện diện. Một cung điện đã mất, một nền điện còn lại, một thềm rồng đứng giữa trời Hà Nội, một cổng thành lặng im trước dòng người qua lại — tất cả cùng làm nên cảm giác rất riêng: quyền lực rồi sẽ đi qua, nhưng nơi từng giữ quyền lực vẫn còn khả năng kể lại lịch sử bằng sự trầm mặc của mình.

✦

Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long có diện tích khoảng 20 ha, bao gồm khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu và các di tích còn lại trong khu Thành cổ Hà Nội như Đoan Môn, Hậu Lâu, Bắc Môn, rồng đá điện Kính Thiên, nhà D67 và Cột cờ Hà Nội. Nếu phần nổi của di sản giúp người xem hình dung về dáng vẻ kinh thành, thì phần khảo cổ dưới lòng đất lại mở ra một chiều sâu khác: chiều sâu của những lớp thời gian nằm chồng lên nhau qua hơn một thiên niên kỷ.

"Cuộc khai quật Hoàng thành Thăng Long đã mở ra một quần thể di tích chồng xếp qua suốt 1.300 năm, nơi từng lớp nền móng, vật liệu kiến trúc và di vật khảo cổ cùng kể lại lịch sử lâu dài, độc đáo của Thăng Long – Hà Nội."

PGS.TS Đào Tuấn Thành

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Giá trị khảo cổ của Hoàng thành Thăng Long đặc biệt ở chỗ các tầng di tích không tách rời nhau, mà nằm chồng xếp, liên kết và phản ánh sự tiếp nối giữa các triều đại. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội cho biết tại khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu, các lớp di tích kiến trúc và di vật xuất hiện qua nhiều thời kỳ do trung tâm Hoàng thành, đặc biệt là khu vực Tử Cấm thành, gần như không thay đổi vị trí trong lịch sử. Chính sự chồng lớp ấy khiến nơi đây giống như một “bộ sử” viết bằng đất, gạch, ngói, móng cột, giếng nước và đồ gốm.

Tại 18 Hoàng Diệu, các phát hiện khảo cổ được đánh giá có giá trị lớn đối với lịch sử văn hóa dân tộc. Nhiều dấu tích nền móng kiến trúc, hệ thống thoát nước, vật liệu xây dựng và đồ dùng trong hoàng cung đã giúp các nhà nghiên cứu hình dung rõ hơn về đời sống cung đình Thăng Long qua các thời kỳ. Điều đáng quý là các hiện vật ấy không chỉ nói về kỹ thuật xây dựng, mà còn nói về trình độ tổ chức đô thị, năng lực thẩm mỹ và đời sống vật chất trong hoàng cung xưa.

Từ năm 2011, công tác khai quật ở trục trung tâm, đặc biệt quanh khu vực chính điện Kính Thiên, tiếp tục làm rõ hơn những tầng văn hóa của Thăng Long – Hà Nội. Báo Nhân Dân ghi nhận các nhà khoa học đã phát hiện tầng văn hóa ở độ sâu từ 1 đến 6 mét với nhiều lớp của các thời kỳ lịch sử nối tiếp nhau, cùng các dấu tích kiến trúc như móng cột, sân nền, đường đi, giếng nước và đường nước có niên đại hơn 1.000 năm. Những phát hiện ấy khiến Hoàng thành Thăng Long không chỉ là một di tích để tham quan, mà còn là một công trường khoa học còn tiếp tục mở ra các câu hỏi mới.

Đợt khai quật dưới lòng đất Nhà Quốc hội giai đoạn 2008–2009 cũng phát hiện khoảng 140 di tích cùng hàng chục nghìn di vật khảo cổ của nhiều thời kỳ, góp phần chứng minh khu vực này thuộc phía tây nam của Cấm thành Thăng Long xưa. Chi tiết ấy đặc biệt có ý nghĩa, bởi nó cho thấy lịch sử không nằm tách biệt khỏi đời sống chính trị hiện đại. Ngay dưới một công trình quan trọng của đất nước hôm nay là những lớp nền của kinh đô xưa, như thể quá khứ và hiện tại vẫn đang cùng tồn tại trong một không gian.

Các hiện vật tìm thấy tại Hoàng thành Thăng Long còn cho thấy Thăng Long từng là nơi tiếp nhận và giao lưu văn hóa rộng mở. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội cho biết nhiều tiền đồng, đồ gốm sứ của Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Á được tìm thấy tại đây, là bằng chứng về sự giao lưu văn hóa với khu vực và thế giới. Điều đó giúp người đọc nhìn Hoàng thành không chỉ như một trung tâm quyền lực khép kín, mà còn như một trung tâm văn hóa có khả năng tiếp nhận, chọn lọc và chuyển hóa ảnh hưởng bên ngoài.

"Cuộc khai quật Hoàng thành Thăng Long đã mở ra một quần thể di tích chồng xếp qua suốt 1.300 năm, nơi từng lớp nền móng, vật liệu kiến trúc và di vật khảo cổ cùng kể lại lịch sử lâu dài, độc đáo của Thăng Long – Hà Nội."

PGS.TS Đào Tuấn Thành

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

UNESCO cũng nhấn mạnh các công trình của Hoàng thành và khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu phản ánh một nền văn hóa Đông Nam Á độc đáo tại vùng hạ lưu sông Hồng, ở điểm giao thoa giữa ảnh hưởng từ Trung Hoa ở phía Bắc và vương quốc Chăm Pa cổ ở phía Nam. Đây là điểm rất quan trọng: giá trị của Hoàng thành Thăng Long không chỉ nằm ở việc nó từng là trung tâm quyền lực, mà còn ở việc nó cho thấy bản lĩnh văn hóa của Đại Việt — biết tiếp xúc với nhiều nguồn ảnh hưởng nhưng vẫn tạo nên một bản sắc riêng.

"Hoàng thành Thăng Long không chỉ lưu giữ những gì từng được xây trên mặt đất, mà còn gìn giữ cả những gì thời gian đã vùi sâu — để hôm nay, khảo cổ học thay lịch sử lên tiếng."

Nguyễn Văn B

Biên tập viên

✦

Hoàng thành Thăng Long hôm nay không còn là trung tâm triều chính như trong quá khứ, nhưng vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của Hà Nội. Giữa khu Ba Đình, nơi tập trung nhiều dấu mốc chính trị và lịch sử của đất nước, di sản này hiện diện như một chiếc cầu nối giữa kinh đô xưa và thủ đô hiện đại. Người đến đây không chỉ để nhìn các công trình cổ, mà còn để cảm nhận sự liên tục của một vùng đất từng giữ vai trò trung tâm trong lịch sử Việt Nam.

Điều làm Hoàng thành Thăng Long khác với nhiều di tích khác là sự đan xen giữa nhiều lớp thời đại. Ở đây có dấu tích của thành Đại La, của kinh đô Lý – Trần – Lê, của thành Hà Nội thời Nguyễn, của giai đoạn Pháp thuộc và cả những công trình gắn với lịch sử hiện đại. UNESCO cũng xem di sản này gắn với nhiều sự kiện văn hóa, lịch sử quan trọng, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của một quốc gia độc lập hơn một nghìn năm, bao gồm cả thời kỳ thuộc địa và các cuộc chiến tranh hiện đại của Việt Nam.

Chính sự đa tầng ấy khiến Hoàng thành Thăng Long không thể được nhìn bằng một lát cắt đơn giản. Nếu chỉ xem đây là di tích của một triều đại, ta sẽ bỏ lỡ chiều sâu của nó. Nếu chỉ xem đây là điểm tham quan, ta sẽ bỏ qua tiếng nói của khảo cổ. Nếu chỉ nhìn những gì còn trên mặt đất, ta sẽ không thấy hết phần lịch sử đang nằm dưới lòng đất. Hoàng thành Thăng Long buộc người ta phải đọc chậm, nhìn kỹ và chấp nhận rằng có những di sản càng ít phô bày càng cần nhiều suy ngẫm.

Trong không gian ấy, Đoan Môn, Hậu Lâu, Bắc Môn, nền điện Kính Thiên, Cột cờ Hà Nội hay nhà D67 không chỉ là các điểm dừng chân rời rạc. Chúng cùng tạo thành một chuỗi ký ức, nơi mỗi công trình đại diện cho một lớp thời gian và một chức năng lịch sử khác nhau. Sự tồn tại cạnh nhau của các dấu tích ấy cho thấy Hà Nội không phải một thành phố được viết lại từ đầu, mà là một đô thị được bồi đắp qua nhiều thế kỷ.

Hoàng thành Thăng Long cũng nhắc người hôm nay về trách nhiệm gìn giữ di sản trong một đô thị đang phát triển nhanh. Khi thành phố mở rộng, đường phố đổi thay, các công trình mới mọc lên, những không gian lịch sử càng cần được bảo vệ bằng sự hiểu biết chứ không chỉ bằng hàng rào bảo tồn. Một di sản như Hoàng thành không thể chỉ được giữ bằng việc ngăn nó xuống cấp. Nó cần được giải thích, nghiên cứu, kể lại và đưa vào đời sống giáo dục văn hóa để người trẻ hiểu rằng mình đang đứng trên những lớp nền lịch sử nào.

"Khu di tích với lịch sử khoảng 13 thế kỷ không phải đã đi vào quá khứ, mà còn hiện diện với thủ đô Hà Nội của nước Việt Nam hiện đại, biểu đạt một quá trình lịch sử và văn hóa với những truyền thống, những giá trị liên hệ trực tiếp và đang hiện hữu với cuộc sống hiện nay."

GS. Phan Huy Lê

Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam

Giá trị lớn nhất của Hoàng thành Thăng Long có lẽ nằm ở khả năng làm cho quá khứ trở nên hiện diện. Những triều đại đã qua, cung điện đã mất, nghi lễ đã lùi xa, nhưng dấu tích còn lại vẫn khiến người đứng giữa khu di sản cảm nhận được sức nặng của một kinh đô. Ở đó, lịch sử không còn là những mốc năm tháng khô cứng. Lịch sử trở thành không gian, trở thành lớp đất, trở thành thềm đá, trở thành một sự im lặng có chiều sâu.

Và sau cùng, Hoàng thành Thăng Long không chỉ là di sản của Hà Nội. Đó là di sản của ký ức quốc gia, nơi người Việt có thể nhìn thấy hành trình dựng đô, giữ nước, tiếp biến văn hóa và tổ chức quyền lực qua nhiều thế kỷ. Giữa nhịp sống hiện đại, Hoàng thành vẫn lặng lẽ nhắc ta rằng một dân tộc muốn đi xa cần biết mình đã đứng lên từ đâu. Có những nền móng không còn hiện rõ trên mặt đất, nhưng vẫn nâng đỡ chiều sâu tinh thần của cả một thành phố, cả một đất nước.