Bảo vật quốc gia bia vua Lê Thái Tổ ở miền biên viễn

“Di Địch là mối lo của miền biên giới, từ xưa đã thế. Như Hung Nô nhà Hán, Đột Quyết nhà Đường, Mường Lễ ở phía tây nước Việt ta là các rợ Man. Trong khoảng thời gian nhà Trần Hồ suy vi, các phiên thần cứng đầu hung dữ, Cát Hãn quen thói cũ, tự phụ ngoan cố [cần phải] trừ dẹp. Nay ta xuất quân cùng đạo thủy bộ, đánh một trận mà đã dẹp yên. Nhân đó viết thơ khắc vào đá, để răn hậu thế Man tù ương ngạnh, khó giáo hóa. Nên đề thơ rằng:
“Giặc cuồng há thoát tội chết,
Dân biên viễn đã lâu mong được hồi sinh.
Bọn phản thần từ xưa đã có,
Vùng đất hiểm nay chẳng còn.
Cây cỏ làm kinh giấc hạc,
Sông núi đã nhập vào bản đồ”.
Đề thơ nơi vách đá cao để trấn giữ phía tây của nước Việt.
Ngày tốt tháng quý đông (tháng 12) năm Tân Hợi (1431).
Ngọc Hoa động chủ đề thơ”(1).

Tấm bia ma nhai này không chỉ ghi nhận cuộc bình định của Vua Lê Thái Tổ mà còn khẳng định tuyên ngôn mọi vùng đất thuộc cương vực Đại Việt, dù xa xôi hay hiểm trở, đều là bộ phận không thể tách rời của quốc gia:“Sông núi đã nhập vào bản đồ”. Bài thơ còn mang dụng ý sâu sắc trong việc cảnh báo, răn đe các thế lực chống đối tiềm ẩn tại khu vực phía Tây của nước Việt, khẳng định rằng mọi hành vi nổi dậy, nhiễu loạn biên cương đều sẽ bị trấn áp.
Trải qua khoảng sáu thế kỷ giữa mưa nắng của núi rừng Tây Bắc, tấm bia dường như bị ẩn giấu giữa thiên nhiên hoang sơ rồi được phát hiện, mở ra một hành trình về sự hồi sinh ký ức lịch sử. Từ một dấu tích từng bị lãng quên, tấm bia trở thành đối tượng được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị, từng bước chuyển hóa thành một di sản gắn liền với đời sống văn hóa của cộng đồng đương đại.
Trong câu chuyện di sản hóa tấm bia của Vua Lê Thái Tổ này, cuộc di dời khỏi khu vực lòng hồ thủy điện bằng phương pháp khoan cắt núi đá không chỉ là một kỹ thuật bảo tồn nhằm bảo vệ hiện vật trước biến đổi của không gian, mà còn trở thành câu chuyện giàu tính sử thi về khát vọng gìn giữ di sản. Khi tách ra khỏi vách núi, bia Lê Thái Tổ được giữ lại trên một tảng đá trầm tích nguyên khối đồ sộ với kích thước dài 2,62m, rộng 1,13m, cao 1,85m và có trọng lượng trên 15 tấn. Tấm bia được bảo tồn nguyên vẹn phần bút tích, đồng thời được di chuyển an toàn đến không gian bảo tồn mới, đáp ứng tính xác thực và toàn vẹn của di sản.