Di sản văn hóa trong các cuộc xung đột vũ trang: Từng được nâng mức bảo vệ cấp cao nhất

Phá hủy di sản trong một số tình huống có thể coi là tội ác chiến tranh

Năm 2017, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thông qua một nghị quyết có tính lịch sử, nhằm bảo vệ các di sản văn hóa thế giới như di tích tôn giáo và các hiện vật khảo cổ vốn thường xuyên bị phá hủy, cướp bóc tại những khu vực xảy ra xung đột vũ trang.

Bà Irina Bokova - Tổng Giám đốc UNESCO lúc đó - khẳng định, hành vi cố tình phá hủy các di sản đã trở thành một thủ thuật chiến tranh nhằm chia rẽ các xã hội về lâu dài trong khuôn khổ chiến lược “thanh trừng văn hóa”. Do đó, bảo vệ di sản văn hóa là một nhu cầu cấp bách về an ninh, không thể tách rời với việc bảo vệ cuộc sống của con người.

Với nghị quyết này, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc phát đi thông điệp: Những hành vi phá hủy di sản có thể cản trở tiến trình hòa giải hậu xung đột, gây phương hại tới sự phát triển kinh tế - văn hóa và trong một số tình huống có thể coi là tội ác chiến tranh.

Tuy nhiên, UNESCO không có khung pháp lý để giới hạn sự tổn hại gây ra cho các khu di tích bằng cách áp đặt những vùng cấm bay hay triển khai các lực lượng quốc tế. Những kẻ hủy hoại di sản hãn hữu mới bị xử vì tội này. Chẳng hạn, năm 2005, Tòa án Hình sự quốc tế về Nam Tư cũ đã kết án cựu Tướng Nam Tư Pavle Strugar 7,5 năm tù vì tội ác chiến tranh, bao gồm cả việc phá hủy các di tích lịch sử ở thành phố cổ Dubrovnik.

Trước những hệ lụy mà xung đột vũ trang có thể gây ra đối với di sản, nhiều nước đã áp dụng các biện pháp tình thế thích hợp nhằm bảo vệ di sản. Những tình nguyện viên ở Ukraina đã xếp các bao cát kiểu công sự bao bọc những bức tượng quý, các nhà thờ, tránh cho chúng bị phá hủy bởi bom đạn. Ukraina khuyến khích người dân dùng ứng dụng Polycam lập mô hình 3D các tòa nhà và tượng đài hay bất kỳ kiến trúc, hiện vật nào xung quanh họ để đưa lên hệ thống lưu trữ trực tuyến. Một sáng kiến khác, SUCHO (Saving Ukrainian Cultural Heritage Online) của hơn 1.500 tình nguyện viên quốc tế hợp tác trực tuyến để số hóa và bảo tồn di sản văn hóa Ukraina trên đám mây điện toán.

Kêu gọi các bên tham gia xung đột phải bảo vệ các di tích lịch sử

Năm 2014, cuộc chiến giữa Chính phủ Syria với phe nổi dậy cũng đã hủy hoại nhiều di tích lịch sử quý giá. Thánh đường Hồi giáo Umayyad nghìn năm tuổi ở phía Bắc thành phố Aleppo, Syria, đã bị phá hủy trong cuộc đụng độ giữa quân đội chính phủ và phe đối lập. Di tích cổ kính nhất của thánh đường Hồi giáo là tòa tháp có chiều cao 45m được xây dựng vào thế kỷ XI vốn  được UNESCO công nhận là di sản thế giới. Không những thế, nhiều di vật quý giá bên trong nhà thờ cũng bị đánh cắp hay cướp bóc, trong đó đáng kể có chiếc hộp được cho là chứa một mớ tóc của nhà tiên tri Muhammad.

Thêm nữa, khu phố cổ Salaheddin là tập hợp các tòa nhà cổ từ thế kỷ từ XII đến XVI ở phía Tây Nam thành phố cũng bị tổn hại nặng nề. Trước cuộc nội chiến Syria, khu phố cổ này luôn là một trong những địa danh thu hút nhiều khách du lịch nhất và đã được đưa vào danh sách các di sản thế giới của UNESCO năm 1986. Sau hàng loạt những cuộc giao tranh ác liệt ở khu vực thành phố cổ, khu chợ ngoài trời cổ xưa nhất thế giới al-Madina cũng đã bị san bằng, kèm theo đó là những sạp hàng cổ xưa cùng với các sản phẩm thủ công địa phương bị cháy rụi hoàn toàn sau một trận đọ súng giữa các bên tham chiến.

Trước tình hình đó, UNESCO phải lên tiếng cảnh báo: Cuộc nội chiến tại Syria trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với các di sản văn hóa phong phú của quốc gia này, đồng thời kêu gọi các bên tham gia xung đột phải bảo vệ các di tích lịch sử quan trọng.

Một nhóm chuyên gia văn hóa và nhà khoa học quốc tế đã thành lập lực lượng gọi là Đặc nhiệm Văn hóa (HTF) giúp Syria bảo vệ di sản văn hóa trong cuộc nội chiến này. HTF được chính quyền tạm thời Syria (SIG) thành lập và hợp tác với nhiều tổ chức lớn trên thế giới như Viện Smithsonia, Viện Hòa bình Mỹ, Trung tâm Di sản văn hóa Penn và Day After Association (DAA) ở Bỉ. HTF nhận được sự ủng hộ từ Quỹ JM Kaplan ở New York.

Nâng mức bảo vệ cấp cao nhất cho hàng chục di sản ở Liban

Tháng 5-2014, UNESCO đã cho thành lập một trạm quan sát tại thủ đô Beirut của Liban để giám sát sự phá hủy và đánh cắp cổ vật, đồng thời thu thập thông tin chuẩn bị cho công tác phục hồi sau khi xung đột chấm dứt. Nhưng, HTF được coi là nỗ lực trực tiếp nhằm hỗ trợ và huấn luyện các chuyên gia cũng như các nhà hoạt động văn hóa bên trong lãnh thổ Syria và được coi là những người dễ bị mất mạng khi cố cứu di sản của đất nước.

Năm 2024, trước tình hình xung đột leo thang giữa Israel và Hezbollah, UNESCO đã quyết định nâng mức độ bảo vệ dành cho 34 di sản văn hóa tại Liban. Quyết định này có hiệu lực từ ngày 18-11-2024, nhằm bảo đảm sự an toàn cho những di sản quý báu này. UNESCO đưa ra thông báo sau khi một số cuộc không kích xảy ra gần những di tích La Mã cổ đại. Theo UNESCO, việc không tuân thủ các quy định bảo vệ có thể dẫn đến vi phạm nghiêm trọng theo Công ước La Haye năm 1954 về bảo vệ di sản văn hóa trong xung đột.

Bà Audrey Azoulay - Tổng Giám đốc UNESCO lúc đó - khẳng định: "UNESCO có mối hợp tác lâu dài với Liban. Chúng tôi sẽ không tiếc công sức để bảo vệ di sản quý giá của đất nước này".

Từ khi chiến sự bùng nổ, UNESCO giữ liên hệ chặt chẽ với các chuyên gia văn hóa và chính quyền Liban, đề nghị hỗ trợ trong việc xác định các biện pháp khẩn cấp, kiểm kê các bộ sưu tập bảo tàng và di chuyển các tác phẩm đến các địa điểm an toàn hơn.

HOÀNG VÂN